تبلیغات

mouse code

كد ماوس

هوافضا

هوافضا
 
قالب وبلاگ
نظر سنجی
سطح مطالب وبلاگ در چه سطحی است؟






خبرگزاری فارس: فاجعه ایرباس اگرچه مهمترین مورد نقض حقوق بین‎الملل هوایی و قواعد اساسی تضمین امنیت و سلامت هواپیمایی بین‎المللی كشوری به شمار می‎رود، اما فرمانده ناو وینسس به خاطر این عمل از دولتمردان آمریكا نشان لیاقت گرفت و پرسروصداترین محافل سیاسی غرب به آرامی از كنار آن گذشتند.

خبرگزاری فارس: حمله آمریكا به ایرباس ایران مهمترین مورد نقض حقوق بین‎الملل هوایی بود

اشاره: در صبحگاه دوازدهم تیرماه 1367، از عرشه ناو آمریكایی وینسنس دو فروند موشك به سمت هواپیمای مسافربری ایرباس ایرانی پرتاب شد و منجر به سقوط هواپیما و شهادت 290 نفر مسافر عادی و خدمه هواپیمای مزبور گردید. این اقدام آمریكا یك بار دیگر نیّت تجاوزكارانه دولت آمریكا و نقش این دولت در بی‎ثبات كردن و ناامن نمودن خلیج فارس را به اثبات رساند. علاوه بر این، این واقعه نشان داد كه دولت آمریكا علی‏رغم اینكه به عنوان یكی از اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، وظیفه اولیه حفظ صلح و امنیت بین‎المللی را به عهده دارد، با جانبداری خود از یكی از طرفین درگیر در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، نه تنها به تعهد خود عمل نكرده، بلكه با نقض فاحش اصول اولیه حقوق بین‎الملل عمومی، عملاً صلح و امنیت بین‎المللی را به مخاطره افكنده است. در مقاله حاضر، با بررسی ماهیت حادثه و توصیف آن، اقداماتی را كه دولت ایران در پیگیری حقوقی این فاجعه در صحنه بین المللی (از جمله ارجاع دعوا به دیوان بین‎المللی دادگستری) به عمل آورد مورد بررسی قرارمی‎دهیم . * تشریح واقعه: در صبحگاه یكشنبه مورخ سوم ژوئیه 1988 (12 تیرماه 1367)، هواپیمای مسافربری خط هوایی ایران ایر (به شماره 655) كه بر طبق برنامه منظم و معمول خود بین بندرعباس و دوبی در پرواز بود، در ساعت 10:17 صبح به وقت تهران از فرودگاه بندرعباس به هوا برخاست. هفت دقیقه بعد، هنگامی كه هواپیمای مزبور بر فراز دریای خلیج فارس بود، تنها پس از گذشت یازده ثانیه از ارسال آخرین تماس رادیویی خلبان هواپیما به برج مراقبت، مورد اصابت موشكهای پرتاب شده از سوی ناو آمریكایی وینسنس مستقر در خلیج فارس قرار گرفت و تمامی 290 سرنشین آن در دم جان سپردند. هواپیمای مزبور حامل 275 مسافر و پانزده خدمه بود. از این تعداد، 254 ایرانی ، سیزده نفر تبعه امارات عربی متحده، ده نفر هندی، 6 نفر پاكستانی، شش نفر تبعه یوگسلاوی و یك نفر ایتالیایی بود. شصت‎وپنج نفر از افراد مزبور را نیز اطفال و كودكان تشكیل می‎دادند. از سوی دیگر، زمانی كه هواپیما مورد اصابت موشك ناو وینسنس قرار گرفت، هنوز در فضای هوایی جمهوری اسلامی ایران قرار داشت. موقعیت تقریبی هواپیما در زمان سقوط 26 درجه و 38 دقیقه و 22 ثانیه شمالی و 56 درجه و 1 دقیقه و 24 ثانیه شرقی بود. دلایل و قرائن نشان می‎دهد كه نه تنها كشتیهای جنگی ایالات متحده از پیامهای رادیویی هواپیمای ایرباس شماره 655 كه بر روی فركانسهای باز و به زبان انگلیسی مخابره می‌شد ، باخبر و مطلع بودند، بلكه قطعاً آن پیامها را نیز در اختیار داشتند. پیامهای رادیویی‎ای كه نشان دهنده غیرنظامی بودن هواپیما و مسافری و تجاری بودن آن بود. این مدعا با بررسی یافته‎های مربوط به تحقیقات رسمی كه ایالات متحده بلافاصله بعد از حادثه انجام داد، ثابت می‎شود. تحقیقات وزارت دفاع آمریكا در خصوص حادثه مزبور در تاریخ 19 ژوئیه (28 تیرماه)انجام و در تاریخ 28 ژوئیه(6 مرداد) منتشر شد. گزارش وزارت دفاع آمریكا در پاراگراف چهارم از صفحه E-8 اظهار می‎دارد: «پرواز 655 ایران ایر از بندرعباس شروع شد و به پرواز خود در مسیری عادی ادامه داد تا اینكه هفت دقیقه پس از پرواز توسط یك موشك پرتاب شده از سوی ناو وینسنس مورد اصابت قرار گرفت… آخرین تماس خلبان برای گزارش دهی در خصوص موقعیت هواپیما نیز حدوداً در ساعت 9:58 بود.» از این رو باید نتیجه گرفت كه در زمان مزبور، آمریكا از مسئله مسافربری بودن هواپیما و غیرنظامی بودن آن پرواز اطلاع كاملی داشته است. از سوی دیگر، وقتی كه از ژنرال ویلیام فوگارتی (رئیس تیم تحقیق در خصوص حادثه) خواسته شد كه در مجلس سنای آمریكا حاضر شده و در خصوص حادثه سقوط هواپیمای مسافربری ایران گزارش دهد، از او سؤال شد كه: ایالات متحده مشخصاً از كجا این اطلاعات را كسب كرده است؟ وی در پاسخ گفت: «آقایان، لازم است كه من در رابطه با منبع اطلاعات آمریكا در یك جلسه غیررسمی و بسته سخن بگویم و در مورد آن، در این سطح[علنی] به بحث نپردازم.» (1) گزارش وزارت دفاع نیز منبع این اطلاعات را ذكر نمی‎كند. ولی آنچه محرز است این است كه اینكه ایالات متحده تجهیزات دریافت پیامهای رادیویی در آن سطح را قطعاً داشته است. گزارش وزارت دفاع نیز نشان می‎دهد كه كشتیهای جنگی ایالات متحده قابلیت ثبت چنین تماسهایی را در عرشه داشتند. (2). با وجود این فرمانده Task Frce خاورمیانه ای ایالات متحده به ناو وینسنس دستور شلیك موشك به سمت هواپیمای مزبور را صادر می‎كند. (3) حضور ناوگانهای نظامی آمریكا در خلیج فارس در آن مقطع زمانی اگر چه به ادعای خود آمریكایی‎ها به منظور تضمین كشتیرانی آزاد در دریاهای بین‎المللی بود، اما در واقع نمایش قدرت نظامی از سوی آمریكا دلیلی جز برانگیختن حساسیت نیروهای ایرانی و كمك به عراق در طول جنگ تحمیلی نبود. سقوط یك هواپیمای مسافربری ایرانی بر فراز آبهای ساحلی جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس ، یكی از بارزترین نمونه‎های نقض بیطرفی آمریكا در طول جنگ به شمار می‎رود. یك نمونه? آشكار دیگر كه مورد تأیید وزارت دفاع آمریكا نیز قرار گرفته ، آن است كه مطابق گزارش وزارت مذكور ، تشدید جنگ در سال 1987 (1366) و تسری آن به آبهای نیلگون خلیج فارس ، به نحوی بود كه بر اساس گزارش وزارت دفاع آمریكا: « عراق از نیروی هوایی خود برای توسل به حملات نظامی علیه امكانات و كشتیهای نفتكش ایرانی در خلیج فارس استفاده می‎نمود. این حملات كه كانون اصلی توجهشان مركز خلیج فارس بود در سال 1987 شدت یافت. به نحوی كه این تشدید حملات منجر به حمله اشتباه نیروهای عراقی به ناو USS STARK گردید.» (4) نكته? مهم این است كه ، ایالات متحده ، عراق را به لحاظ قانونی مسؤول این حمله معرفی كرد، اما هیچ كاری علیه این اقدام عراق انجام نداد. ازسوی دیگر ، آمریكا كشتیهای جنگی خود را به منطقه خلیج فارس گسیل داشت؛ تنها با این ادعای واهی كه «با رفتار بی‎باكانه ایران در رابطه با عبور و مرور كشتیهای بیطرف و ثالثی كه مشغول تجارت قانونی بودند، مقابله نماید.» (5). در جای دیگری، وقتی كه به دنبال حادثه استارك یكی از مقامات مسؤول آمریكا به ارائه توضیحاتی نزد نمایندگان كنگره آمریكا پرداخت، بر این نكته تصریح شد كه: «عراق دوست ماست و یا حداقل رفتار دوستانه‎ای با ما دارد و ایران یكی از كشورهایی است كه دشمنی زیادی با ما دارد.»(6). بدیهی است چنین مماشاتی جز از رفتار یكسویه آمریكا در قبال جنگ ایران و عراق (به نفع عراق) ناشی نمی‎شد. هواپیمای مزبور از سوی آمریكا مورد شناسایی نادرست قرار نگرفته بود:بر اساس گزارش وزارت دفاع، در ساعت 9:51 صبح حادثه ، افسر اطلاعات جنگی وینسنس با اشاره به آسمان به فرمانده گفت كه گویا یك هواپیمای تجاری در حال عبور است.(7) از آنجایی كه افسر فرمانده این گفته را با توجه به صعود آرام هواپیما از ارتفاع 8000 پایی به ارتفاع 9000 پایی و نیز غرش هواپیما به عنوان یك هواپیمای تجاری ابراز نمود و فرمانده وی نیز با سكوت خود این امر را تأیید كرد و در مخالفت با آن چیزی به زبان نیاورد، می توان نتیجه گرفت كه ادعای آمریكا مبنی بر شناسائی نادرست هواپیما كذب بوده است. گزارش اولیه و محرمانه وزارت دفاع پس از انتشار در این قسمت با حذف مطالب بسیاری همراه بود. در این رابطه تلاش دست‎اندركاران امر در وزارت دفاع آمریكا این بود كه وضعیتی از سردرگمی و ابهام را در میان فرمانده و افسران ناو وینسنس در مورد نوع و كیفیت هواپیمای ایرباس القا نموده ، در نتیجه از یقین آنها در خصوص تجاری و مسافربری بودن پرواز تا حد امكان بكاهد. (8) ـ تلاش آمریكا برای انكار مسؤولیت خود: بلافاصله پس از حادثه، ایالات متحده در یك حركت هماهنگ تلاش كرد تا افكار عمومی را گمراه كند و مسؤولیت خود در قبال این حادثه را انكار نماید. ریگان، رئیس جمهور وقت آمریكا ، اظهار داشت كه هواپیما مستقیماً به سمت ناو وینسنس حركت كرده و لذا مورد اصابت موشك قرار گرفته است تا ناو از خود در مقابل حمله احتمالی مراقبت نماید. ژنرال ویلیام جی. كراو یكی از رؤسای ستاد مشترك این كشور نیز ابراز داشت كه وینسس وینسنس «با هدف دفاع از خود شلیك كرده است.»(9) در روزهای بعد نیز سناریوهای مختلفی طرحریزی شد تا بهانه و عذر آمریكا را در توسل به حق دفاع از خود (Self-Defense) مشروع نشان دهد. از جمله این سناریوها می‎توان به این موارد اشاره كرد:‌ یك هواپیمای جنگی F14 در پشت هواپیمای مسافربری ایرباس پنهان شده بود؛ هواپیمای ایرباس در حال انجام یك مأموریت انتحاری بود؛ این عملیات سطحی همراه با عملیات قایقهای تندرو ایرانی در صبح آن روز قسمتی ازیك عملیات برنامه‎ریزی شده بود و نیز این مورد كه هواپیمای ایرباس خارج از کوریدور پروازی در حال پرواز بود و بالاخره این ادعا كه عملیات مزبور بخشی از یك رشته عملیات نیروهای ایرانی بود كه از قبل آغاز شده بود (10) اینها همه و همه ادعاهایی بودند كه گاه و بیگاه از سوی فرماندهان ارشد نظامی و مقامات عالیرتبه سیاسی آمریكا برای سرپوش نهادن بر ماهیت اصلی اقدامی كه آشكارا ناقض اصول اولیه حقوق بین‎الملل به شمار می‎رفت، مطرح می‎شد و گذشت زمان به تدریج بطلان هر یك از ادعاهای مذكور را ثابت نمود. در واقع، دولت آمریكا تمامی این ادعاهای واهی را به این دلیل مطرح می‎كرد كه محملی برای توسل این كشور به حق دفاع مشروع به عنوان یك حق ذاتی دولتها بر طبق اصول بنیادین حقوق بین‎الملل و ماده 51 منشور ملل متحد باشد. این در حالی است كه چنین تفسیر و برداشتی از حق دفاع مشروع، نه تنها با عقل سلیم و منطق حقوقی سازگاری ندارد بلكه با روح منشور ملل متحد و شرایط توصیف شده در ماده 51 منشور نیز همخوانی ندارد. واكنش آمریكا در قبال موارد مشابه: مجموعه توجیهات و معاذیر مطرح شده در حالی از سوی مقامات آمریكا عنوان می‎شد كه این كشور در سایر موارد مشابه ، واكنشهای متفاوت و بلكه متعارضی از خود نشان داده بود. مقامات آمریكا سرنگونی یك هواپیمای مسافربری در سال 1984 (1363) را بربریت نامیدند و خواستار تحریم بین‎المللی كلیه خطوط هوایی اتحاد جماهیر شوروی سابق شدند. بیان مختصر این حادثه از این قرار است كه در سپتامبر 1983 (شهریور 1362) یك فروند هواپیمای بوئینگ 747 شركت هواپیمایی كره جنوبی (K.L.L) با 269 نفر مسافر از مسیر عادی خود منحرف شده و مسافتی در حدود پانصد كیلومتر را در زمانی نزدیك به دو ساعت در داخل خاك شوروی سابق طی نمود. نهایتاً به دلیل بی‎توجهی هواپیمای مزبور به اخطارهای مكرر هواپیماهای شكاری این كشور، هواپیمای مذكور توسط سیستم دفاع موشكی شوروی سرنگون گردید. در این ماجرا، ریگان اظهار داشت كه هیچ چیزی نمی‎تواند توجیه‎كننده سرنگونی یك هواپیمای غیرمسلح باشد. تبلیغات وسیع آمریكا در این خصوص حدوداً شش ماه ادامه یافت. شورای امنیت سازمان ملل متحد با هدف محكوم كردن اقدام شوروی چهاربار تشكیل جلسه داد و متحدینِ اروپایی آمریكا در شورای امنیت شدیداً نسبت به عمل شوروی واكنش نشان دادند. (11) * تلاشهای بین‎المللی ایران در پیگیری حقوقی مسئله ـ شكایت نزد شورای ایكائو؛ بلافاصله پس از وقوع حادثه، جمهوری اسلامی ایران تلاش كرد تا مسئله را نزد شورای سازمان بین‎المللی هواپیمایی كشوری (ایكائو) مطرح و حقوق از دست‎رفته خود را اعاده نماید. در سوم ژوئیه 1988 (روز حادثه) معاون وزیر راه و ترابری و رئیس سازمان هواپیمایی كشوری ایران تلكسی را به عنوان ریاست شورای ایكائو ارسال كرد و طی آن وی را در جریان حمله به هواپیمای 655 ایران قرار داد و از شورا درخواست نمود كه اقدام مؤثری در جهت محكومیت ایالات متحده انجام دهد . در همان روز، مجدداً تلكسی از طرف معاون وزیر راه و ترابری به عنوان ریاست شورای ایكائو ارسال و به موجب آن از ریاست شورا درخواست شد كه ریاست و اعضای شورا همراه با متخصصین‎ با هم ملاقات نموده ، روی این حادثه مطالعه كنند. شایان ذكر است كه در روز مذكور، وزیر خارجه وقت ایران نامه‎ای را برای دبیركل سازمان ملل متحد ارسال و در آن نگرانی عمیق كشورش را از این حادثه ابراز كرد و اضافه نمود كه اقدام تجاوزكارانه آمریكا علیه خطوط هوایی جمهوری اسلامی ایران در تناقض آشكار با همه قواعد و اصول بین‎المللی و به‎ویژه مواد 1 و 2 كنوانسیون 1944 شیكاگو و تهدید جدی هوانوردی كشوری در منطقه می‎باشد. در تاریخ 4 ژوئیه 1988(13 تیرماه 1367) ، ریاست شورای ایكائو به تلكس معاون وزیر راه و ترابری ایران پاسخ داد. ریاست شورا در این نامه نگرانی و تأسف عمیق خود را از بروز این حادثه به دولت و خانواده قربانیان اعلام نموده و اطلاع داد كه تلاشهایی به عمل‌ آورده تا اعضا را برای برگزاری اجلاس فوق‎العاده شورا به منظور بررسی درخواست جمهوری اسلامی ایران متقاعد سازد. در این نامه همچنین مطلب مهمی اضافه شده بود كه در پیگیریهای قضایی بعدی، مستند دولت ایران قرار گرفت. ریاست شورای ایكائو در این نامه اضافه كرده بود: «خط‎مشی ایكائو تضمین امنیت و نظم پروازهای كشوری و مقابله جدی با استفاده از قوای قهریه علیه هواپیماهای غیرنظامی می‎باشد.» در تاریخ 5 ژوئیه 1988(14 تیرماه 1367) ، ریاست شورای ایكائو به نمایندگان شورا اطلاع داد كه در تاریخ 13 ژوئیه 1988(23 تیرماه) جلسه فوق‎العاده‎ای بنا به درخواست ایران و به منظور رسیدگی به قضیه سقوط هواپیمای مسافربری ایرباس ایرانی برگزار خواهد شد. در این جلسه، ریاست ایكائو بر این نكته تأكید كرد كه «این اصل بنیادین كه به موجب آن دولتها بایستی از توسل به اقدامات مسلحانه علیه هواپیماهای غیرنظامی خودداری نمایند، باید توسط همه دولتها رعایت شود»(12) در این جلسه همچنین نماینده جمهوری اسلامی ایران ضمن تشریح واقعه، درخواستهای مشروع خود را متذكر شد. نماینده ایالات متحده نیز به تبیین مواضع خود پرداخت و اعلام كرد كه پرداخت هر خسارتی از سوی آمریكا باید به موجب شرایط حقوقی قوانین ایالات متحده و با مشورت با كنگره این كشور باشد و نه قواعد بین‎المللی. مدیرعامل سازمان هواپیمایی كشوری ایران در تاریخ 19 ژوئیه 1988(28 تیرماه 1367) تلكسی را جهت ریاست ایكائو فرستاد و نارضایتی جمهوری اسلامی ایران را از نتایج جلسه فوق‎العاده (كه صرفاً بیان مواضعی كلی بود) ابراز داشت. وی در ادامه اضافه نمود كه: «رفتار بیرحمانه و غیرمسؤولانه یك دولت عضو را نباید بدون مجازات رها كرد.» از سوی دیگر، به موجب تصمیم اتخاذ شده در جلسه فوق‎العاده شورای ایكائو (كه در روزهای 13 و 14 ژوئیه 1988 برگزار شد)، نشستی در دفتر ایكائو در پاریس در 6 اكتبر 1988 (14 مهرماه 1367) برگزار شد و طی آن مسائل چندی از جمله مقررات ناظر بر خدمات كنترل هوایی در مسیر A59 كه هواپیمای ایرباس در آن مسیر سقوط كرده بود، مورد بررسی قرار گرفت. در تاریخ 7 نوامبر(15 مهرماه) نیز ریاست شورای ایكائو و دبیركل این سازمان ، گزارش كمیته حقیقت‎یاب را در رابطه با این حادثه به شورا ارائه نمودند. شورای ایكائو در روزهای پنجم تا هفتم نوامبر 1988 (13 تا 15 مهرماه 1367) نشست دیگری را به منظور بررسی درخواستهای ایران تشكیل داد. در این جلسه گزارش ایكائو مورد بررسی قرار گرفت و نمایندگان برخی از كشورها نیز در راستای مواضع ایران سخنرانی نمودند. نهایتاً نیز شورای ایكائو آخرین نشستهای خود در رابطه با این حادثه را از 13 تا 17 مارس 1989 (22 تا 26 اسفند 1367) برگزار و طی آن قطعنامه‎ای را در تاریخ 17 مارس 1989 به تصویب رساند. در این قطعنامه، شورای ایكائو با اشاره به حادثه شلیك موشك به سمت هواپیمای مسافربری ایرباس در تاریخ 3 ژوئیه 1988 كه توسط ناو جنگی آمریكا رخ داد، تأسف عمیق خود را نسبت به این حادثه ابراز نمود. در ادامه ، شورا خط مشی خود در خصوص محكومیت استفاده از قوه قهریه علیه هواپیماهای غیرنظامی در حال پروازرا ابراز كرد واز دولتها درخواست نمود كه تمامی اقدامات لازم را برای تضمین امنیت هوانوردی بین‎المللی اتخاذ نمایند. مع الاسف ، شورای ایكائو همچنان از محكومیت اقدام آمریكا سرباز زد. با توجه به اینكه شورای ایكائو عملاً اقدام مناسبی در احقاق حقوق از دست رفته ایران صورت نداده بود، لذا كشور ایران ناگزیر شد به سبب ناكارآمدی ایكائو و بر اساس ماده 48 كنوانسیون شیكاگو به دیوان بین‎المللی دادگستری رجوع نمود. * ارجاع قضیه از سوی ایران به دیوان بین‎المللی دادگستری در تاریخ 17 می 1989(27 اردیبهشت1368) جمهوری اسلامی ایران دادخواستی را نزد دیوان بین‎المللی دادگستری تنظیم كرد و طی آن شكایتی را علیه دولت آمریكا در رابطه با سقوط هواپیمای مسافربری ایرانی و كشته شدن 290 مسافر و خدمه آن در 3 ژوئیه 1988 مطرح نمود. دادخواست جمهوری اسلامی ایران به لحاظ حقوقی مبتنی بر اختلاف ناشی از تفسیر و اجرای كنوانسیون 1944 هوانوردی كشوری بین‎المللی و كنوانسیون 1971 در خصوص ممنوعیت اقدامات غیرقانونی علیه امنیت هوانوردی كشوری در رابطه با حادثه مذكور بود. مطابق بند دوم از ماده 38 قواعد مربوط به آیین دادرسی دیوان بین‎المللی دادگستری، دادخواست باید حتی‎المقدور دربرگیرنده مواردی از قبیل دلایل و مبانی حقوقی صلاحیت دیوان برای رسیدگی به قضیه، ماهیت دقیق ادعا و شرح مختصری از وقایع و دلایلی باشد كه دعوا بر آن مبتنی است. (13) بر این اساس، دادخواست جمهوری اسلامی ایران و لایحه تنظیمی آن پنج بخش را در برمی‎گرفت. بخش اول، تشریح واقعیتها و حقایق مادی قضیه، تلاشهای حقوقی بین‎المللی ایران و رفتار غیرمسؤولانه آمریكا پس از حادثه؛ بخش دوم، بررسی مبنای صلاحیتی دیوان بین‎المللی دادگستری با توجه به اساسنامه دیوان و قواعد قراردادی حقوق بین‎الملل؛ بخش سوم، تشریح قواعد و اصول حقوقی لازم‎الاجرا در این قضیه؛ بخش چهارم، درخواست ایران مبنی بر اعمال قواعد و اصول حقوق بین‎المللی بر واقعیات و حقایق مادی قضیه و بالاخره بخش پنجم نیز مسئله جبران خسارات وارده را دربرمی‎گرفت.در بخشهای پیشین این گزارش به اختصار بخش اول این لایحه (تشریح ماهیت و چگونگی وقوع حادثه) از نظر گذشت. * مبانی حقوقی صلاحیت دیوان بین‎المللی دادگستری: صلاحیت دیوان برای رسیدگی به مسئله بر سه مبنا استوار بود: كنوانسیون شیكاگو، كنوانسیون مونترآل ، معاهده مودت. صلاحیت دیوان به موجب كنوانسیون 1944 شیكاگو: ماده 84 كنوانسیون مذكور كه در فصل هیجدهم كنوانسیون با عنوان «اختلافات و قصور» قرار دارد، مؤید صلاحیت دیوان در این زمینه است. به موجب ماده 84 كنوانسیون شیكاگو: «حل و فصل اختلافات: چنانچه در مورد تفسیر و اجرای این كنوانسیون و ضمائم آن اختلافی بین طرفهای معاهداتی بروز نماید كه از طریق مذاكره حل نشده باشد، در آن صورت موضوع بنا به درخواست هر یك از طرفهای اختلاف توسط شورا مورد تصمیم‎گیری قرار می‎گیرد. چنانچه هر یك از طرفهای اختلاف عضو شورا باشند، در این رسیدگی نمی‎توانند صاحب رأی باشند. بر اساس ماده 85، هر یك از طرفهای معاهده می‎تواند درخواست كند تصمیم شورا به یك دیوان ویژه كه مورد توافق سایر اعضاست و یا به دیوان دائمی دادگستری بین‎المللی ارجاع گردد. چنین درخواستی را باید ظرف 60 روز از ابلاغ تصمیم شورا به شورای سازمان اطلاع داد.» در لایحه? جمهوری اسلامی ایران، با بیان این ماده، تحقق سه شرط مربوط به ارجاع قضیه به یك محكمه بین‎المللی اثبات شده و در ادامه آمده است كه لذا جمهوری اسلامی ایران این حق را دارد كه برابر ماده 84 كنوانسیون شیكاگو ، اختلاف را به دیوان بین‎المللی دادگستری احاله نماید.(14) صلاحیت دیوان به موجب كنوانسیون مونترآل: اعتقاد جمهوری اسلامی ایران بر این بود كه به دلیل اقدام آمریكا در سقوط هواپیمای مسافربری ایرباس به شماره 655 ایران ایر و قصور ایالات متحده در اتخاذ اقدامات مناسب برای جلوگیری از بروز این حادثه و عدم مجازات شدید عاملین آن ، این كشور مواد 1 و 3 و بند 1 از ماده 10 كنوانسیون مونترآل را نقض كرده است. از طرف دیگر، این واقعیت مسلم كه دولت آمریكا هرگونه مسؤولیت حقوقی خود را در قبال این حادثه انكار و تكذیب می‎نماید، نشان می‎دهد كه بین دو دولت در خصوص معنا و مفهوم بند «یك» از ماده 14 كنوانسیون مونترآل اختلافی وجود دارد. این بند اشعار می‎دارد: «هرگونه اختلافی بین دو یا چند عضو معاهده كه مربوط به تفسیر یا اجرای كنوانسیون باشد و از طریق مذاكره حل نشود، بنا به درخواست هر یك از آنها به داوری ارجاع می‎شود. چنانچه ظرف شش ماه پس از درخواست ارجاع مسئله به داوری، طرفین نتوانند در مورد سازمان داوری به توافق برسند، در آن صورت می‎تواند اختلاف را طبق اساسنامه دیوان بین‎المللی دادگستری به این دیوان ارجاع نماید.» ـ صلاحیت به موجب معاهده مودت: در این لایحه، دولت ایران همچنین موادی از معاهده 1955 مودت بین ایران و آمریكا را به عنوان مبنای صلاحیتی دیوان مورد استناد قرار داده بود. به موجب استدلال جمهوری اسلامی ایران، بند 2 ماده 21 معاهده مودت نیز مبنای صلاحیتی مستقل و دیگری برای دیوان خواهد بود تا به این مسئله رسیدگی نماید. برابر این ماده: «هر اختلافی كه در رابطه با تفسیر و اجرای این معاهده بین طرفها بروز نماید و از طریق دیپلماسی حل آن رضایت‎بخش نباشد، به دیوان بین‎المللی دادگستری ارجاع خواهد شد، مگر اینكه طرفین به این توافق برسند كه اختلاف را از طرق دیگر حل‎وفصل نمایند.» این در حالی بود كه مقامات آمریكا در سایر موارد مشابه، این ماده را مستند صلاحیت دیوان قرار داده بوده و دیوان نیز صلاحیت خود را به موجب این معاهده احراز كرده بود. در این رابطه، قضیه مربوط به گروگان‎گیری كاركنان سفارت آمریكا در تهران قابل ذكر است كه دیوان مشخصاً به همین بند از ماده 21 معاهده مودت برای اثبات صلاحیت خود استناد كرده بود.(15) ضمن اینكه دیوان در قضیه اقدامات نظامی و شبه‎نظامی در نیكاراگوئه نیز بر اساس معاهده 1956 آزادی كشتیرانی و تجارت بین دو كشور (و مشخصاً ماده 19 آن) تصریح كرده بود كه: «تردیدی نیست كه به موجب شرایطی كه نیكاراگوئه به دیوان مراجعه كرده است و بر پایه واقعیاتی كه اظهار شده، اختلافی بین دو طرف مخصوصاً در مورد تفسیر و اجرای معاهده وجود دارد.»(16) مبنای دیگر استدلالی ایران این بود كه ایالات متحده نیز همواره بر اعتبار و لازم‎الاجرا بودن معاهده مودت تأكید كرده است. اصول و قواعد حقوقی حاكم بر اختلاف: در این قسمت، شكایت ایران مشتمل بر اصول و قواعد قراردادی و نیز قواعد عرفی حقوق بین‎الملل بود. جمهوری اسلامی ایران در این رابطه تلاش نمود تا قواعد مشخص و مندرج در معاهدات دو یا چندجانبه‎ای را مبنای استدلال خود ذكر كند كه دو كشور ایران وآمریكا اعضای پیوسته و كامل آن معاهدات بودند. كنوانسیون شیكاگو، كنوانسیون مونترآل، معاهده مودت و نیز قواعد عرفی حقوق بین‎الملل در خصوص مسئله بیطرفی از جمله این موارد بود. نقض كنوانسیون 1944 شیكاگو: كنوانسیون شیكاگو دربرگیرنده مجموعه جامعی از قواعد حاكم بر هوانوردی كشوری بین‎المللی است. این كنوانسیون كه در آن زمان بیش از 160 كشور عضو داشت ، توسط دو كشور ایران و آمریكا تصویب شده بود. ایالات متحده این كنوانسیون را در تاریخ 9 اوت 1946 و دولت وقت ایران آن را در 19 آوریل 1950 به تصویب رسانده بودند. مقدمه كنوانسیون، مواد ا، 2 و 3، بند الف ماده 44 و ضمائم شماره 2، 11 و 15 مشخصاً مواردی را در برمی‎گیرد كه ایالات متحده با این اقدام غیرانسانی خود مرتكب نقض آنها شده است كه در ادامه به برخی از آنها اشاره می‎شود. در مقدمه كنوانسیون تصریح شده كه هوانوردی كشوری بین‎المللی غیرنظامی از طریق رفتار دوستانه و تفاهم بین كشورها و پرهیز از تنش و اصطكاك توسعه یافته و طرفها با امضای این كنوانسیون اصول و قواعدی را به منظور گسترش هوانوردی غیرنظامی بین‎المللی در فضایی از امنیت و نظم مورد توافق قرار می‎دهند و این كنوانسیون نیز در راستای تحقق چنین اهدافی مدون گردیده است. ماده«یك» كنوانسیون صلاحیت كامل و انحصاری هر كشور بر فضای هوایی بالای سرزمین خود را مورد شناسایی قرار داده است. در ماده?«دو» قلمرو سرزمینی هر كشور معین شده و عبارت از فضای بالای مناطق خشكی كشور و نیز فضای بالای دریای سرزمینی یك كشور در مجاورت قلمرو زمینی آن دانسته شده است. ماده?«سه» مكرر ( كه به پروتكل 1984 مونترآل به كنوانسیون شیكاگو معروف است)، تصریح می‎كند هر یك از طرفهای كنوانسیون می‎پذیرد كه از توسل به زور و قوه قهریه علیه هواپیماهای كشوری كه حامل مسافران عادی و غیرنظامی است خودداری نماید. (17) بخشی از ماده 44 كنوانسیون شیكاگو (كه سازمان هوانوردی كشوری بین‎المللی «ایكائو» بر اساس آن تأسیس شده است) نیز، تصریح می‎نماید كه هدف از ایجاد سازمان از جمله آن است كه رشد مطمئن و منظم هوانوردی كشوری بین‎المللی را در جهان گسترش دهد و امنیت پروازی را در این رابطه تضمین نماید. نقض كنوانسیون 1971 مونترآل: این كنوانسیون كه به مسائل مربوط به توقیف و ممنوعیت اقدامات غیرقانونی بر ضد هواپیماهای غیرنظامی و مسافران و خدمه آن می‎پردازد، در پاراگراف الف و ب ماده»یك» خود برخی از این اقدامات ممنوعه را فهرست نموده و از جمله اشاره می‎كند كه چنانچه شخصی مرتكب تهاجم غیرقانونی و عمدی شود، از جمله اینكه اقدامی را علیه شخصی كه در یك پرواز غیرنظامی به سر می‎برد، صورت دهد و امنیت هواپیما را به خطر اندازد و یا هواپیما را نابود سازد یا به نحوی به آن خسارت وارد نماید كه امنیت پروازی را به خطر اندازد، این ممنوعیت ، قانونی وكامل و قطعی است. ماده سوم كنوانسیون مونترآل نیز مرتبط با این قضیه است. زیرا به موجب این ماده، هر یك از طرفهای معاهده متعهد می‎شود كه برای هر یك از اقدامات تجاوزكارانه مندرج در ماده» یك» مجازات شدیدی وضع نموده و آن را اجرا نماید. بالاخره، بند «یك»ماده 10 كنوانسیون مذكور نیز در این رابطه حائز اهمیت است كه عنوان می‎كند اعضای كنوانسیون طبق حقوق بین‎الملل و قواعد حقوق داخلی تلاش خواهند كرد تا اقدامات عملی مناسب را به منظور جلوگیری از بروز اقدامات تجاوزكارانه مندرج در ماده «یك» اتخاذ نمایند. نقض معاهده مودت: مواد 4، 8، 10، از معاهده مودت ایران و آمریكا بنابر ارتباطی كه با این اقدام تجاوزكارانه آمریكا در قبال ایران دارند، از سوی ایالات متحده نقض شده است. ماده 4 بیانگر این تعهد است كه طرفین معاهده رفتار برابر و منصفانه‎ای را با اتباع و اموال دو دولت خواهند داشت و از توسل به اقدامات نامعقول و تبعیض‎آمیز كه به حقوق قانونی آنها لطمه می‎زند، اجتناب خواهند كرد. برابر ماده 8 نیز دو طرف متعهد شده‎اند كه نسبت به تولیدات كشور مقابل رفتاری برابر با تولیدات سایر كشورها داشته و هیچ یك از دو طرف نباید محدودیتها یا ممنوعیتهایی را بر تولیدات یكدیگر اعمال نمایند، مگر آنكه چنان محدودیتهایی را در مورد كشورهای ثالث نیز اعمال نموده باشند. بالاخره ماده 10 معاهده مودت نیز اشعار می‎دارد كه در سرزمینهای دو كشور آزادی تجارت و كشتیرانی وجود خواهد داشت. دولت آمریكا با حمله? عمدی و تجاوزكارانه هواپیمای مسافربری ایران‎ایر نه تنها اصول و قواعد مشخص قراردادی فی‏مابین دو دولت را (كه به مواردی از آن اشاره شد) آشكارا نقض كرد، بلكه قواعد آشكار و مسلم حقوق بین‎الملل را نیز زیرپا نهاد. در این رابطه، اصولی از منشور ملل متحد در خصوص ممنوعیت توسل به زور (بند 4 ماده منشور) و لزوم احترام به حاكمیت و تمامیت ارضی واحدهای سیاسی جامعه بین‎المللی نیز حائز اهمیت است. اعمال قواعد و اصول حقوق بین‎‎الملل بر قضیه: با در نظر گرفتن اصول و قواعد حقوق بین‎المللی كه در قضیه متنازع فیه قابلیت اجرائی داشت، مناسب آن است كه قواعد و اصول مذكور را بر واقعیات و حقایق مادی قضیه (كه قبلاً تشریح شد) اعمال نمود. این قسمت در واقع بخش چهارم لایحه شكوائیه دولت جمهوری اسلامی ایران را تشكیل داده و مشخصاً دو بحث مجزا را دنبال می‎كند. ابتدا، موضوع اقدام آمریكا در استخدام و به‎كارگیری ناوگان جنگی در منطقه خلیج فارس بود كه از مدتها قبل از وقوع حادثه آغاز شده و پس از آن نیز ادامه یافت. موضوع دوم نیز در واقع ماهیت اصلی دعوا را شكل می‎دهد كه همانا اقدام آمریكا درحمله به هواپیمای ایرباس ایرانی می‎باشد. با عنایت به ضررها و زیانهای متعدد مادی و معنوی كه به اتباع ایرانی و حقوق حاكمیتی جمهوری اسلامی ایران در این حادثه وارد شده بود، لذا دولت ایران از دیوان بین‎المللی دادگستری خواست كه دولت آمریكا را متعهد نماید تا خسارات وارده به جمهوری اسلامی ایران و اتباعش را از نظر مادی و معنوی و نیز از حیث خسارات وارده به اشخاص حقیقی و حقوقی ذی‎مدخل در حادثه بپردازد. درخواستهای مشخص ایران از دیوان بین‎المللی دادگستری: در دادخواستی كه جمهوری اسلامی ایران در رابطه با حادثه سقوط هواپیمای ایرباس نزد دیوان بین‎المللی دادگستری و علیه دولت آمریكا تنظیم نموده بود، درخواستها و مطالبات چندی مطرح شده بود. در این دادخواست ، دولت جمهوری اسلامی ایران از دیوان بین‎المللی دادگستری درخواست نموده بود كه این دیوان اعلام نماید : ـ دیوان صلاحیت رسیدگی به این قضیه را دارد. ـ آمریكا با اقدام خود در سقوط هواپیمای ایرانی ایرباس اصول و قواعد اساسی حقوق بین‎الملل را نقض كرده و مرتكب یك جنایت بین‎المللی شده است. ـ دولت آمریكا با عدم پیگیری جدی قضیه و مجازات شدید عاملین و مرتكبین آن مسئولیتهای حقوقی خود را به موجب ماده 3 و بند «یك» ماده 10 كنوانسیون مونترآل نقض كرده است. ـ دولت آمریكا با رفتارهای خود امنیت هوانوردی را مختل نموده و ماده 44 و ضمیمه شماره 2، 11 و 15 كنوانسیون شیكاگو را نقض نموده است. ـ ایالات متحده با استقرار ناوگان نظامی خود در منطقه خلیج فارس و در محدوده آبهای سرزمینی ایران و توسل این كشور به رفتارهای متجاوزانه بند «یك» از ماده 10 معاهده مودت فی‏مابین را نقض نموده است. ـ آمریكا با حضور در آبهای سرزمینی خلیج فارس و اقدام تجاوزكارانه خود حاكمیت ملی جمهوری اسلامی ایران و اصل عدم مداخله را نقض نموده است. ـ اقدامات و فعالیتهایی كه می‎تواند ناقض تعهدات حقوق بین‎المللی این كشور در خلیج فارس باشد، باید فوراً متوقف شود و همچنین این كشور باید متعهد به جبران خسارات وارده در اشكال مختلف آن باشد. خاتمة زودرس دعوا در دیوان بین‎المللی دادگستری جمهوری اسلامی ایران در تاریخ 17 می 1989 (27 اردیبهشت 1368) دادخواستی را مبنی بر شكایت علیه دولت آمریكا در ارتباط با اختلاف ناشی از تفسیر و اجرای كنوانسیون 1944 هوانوردی كشوری بین‎المللی و كنوانسیون 1971 توقیف (ممنوعیت) اقدامات غیرقانونی علیه امنیت هوانوردی كشوری و در رابطه با سقوط هواپیمای مسافربری ایرانی و كشته شدن 290 مسافر و خدمه آن كه در 3 ژوئیه 1988 اتفاق افتاد، در دیوان بین‎المللی دادگستری تنظیم نمود. دولت ایران همچنین لایحه خود را در تاریخ 24 ژوئیه 1990 (2 مرداد 1369) ودر فاصله مهلتهای تعیین شده نیز تسلیم دیوان كرد. پس از آن، دولت آمریكا دفاعیه خود را ابتدا در چارچوب اعتراضات مقدماتی به صلاحیت دیوان تهیه و نزد دیوان ثبت كرد. در این مرحله، دولت آمریكا تلاش كرده بود تا به نقد استدلالهای ایران در ذی‏صلاح بودن دیوان بین‎المللی دادگستری در رسیدگی به این قضیه بپردازد. شایان ذكر است كه اعتراضات مقدماتی آمریكا به صلاحیت دیوان در تاریخ 4 مارس 1991 (13 اسفند 1369) به دیوان عرضه شد. در تاریخ 9 سپتامبر 1992 (18 شهریور 1371) نیز جمهوری اسلامی ایران ملاحظات و نظریات خود را در خصوص اعتراضات مقدماتی دیوان عرضه نمود و به انتقاداتی كه دولت آمریكا مطرح نموده و طی آن مدعی شده بود كه دیوان بین‎المللی دادگستری صلاحیت رسیدگی به این قضیه را ندارد، پاسخ داد. از سوی دیگر، دیوان بین‎المللی دادگستری از سازمان ایكائو درخواست نمود كه ملاحظات ودیدگاههای خود را ارائه نماید. ایكائو نیز نهایتاً در تاریخ 4 دسامبر 1992 (13 آذر 1371) ملاحظات مكتوب خود را در مهلت مقرر توسط دیوان و در تعقیب ماده 69 پاراگراف سوم از آیین دادرسی دیوان ارائه نمود. با وجود این، در تاریخ 8 اوت 1994(17 مرداد 1373) ، نمایندگان دو طرف مشتركاً طی ارسال نامه‎ای به دیوان اطلاع دادند كه دولت متبوعشان مایل است كه تا اطلاع ثانوی، رسیدگی شفاهی به دیوان را به تأخیر اندازند. نهایتاً نیز در تاریخ 22 فوریه 1996 طرفین نامه‎ای را به دیوان ارائه و طی آن اعلام نمودند كه دولتهای متبوعشان موافقت نموده‎اند كه قضیه را ادامه ندهند، زیرا آنها « به تهیه و تنظیم موافقتنامه‎ای نائل شده‎اند كه بر اساس آن اختلافات، تفاوت در دیدگاهها، ادعاها، دعاوی متقابل و مسائلی را كه مستقیماً یا به صورت غیرمستقیم از این قضیه ناشی می‎شود یا با آن ارتباط دارد، به طور نهایی حل وفصل نموده‎اند.» شایان ذكر است كه پس از خاتمه زودرس دعوا در دیوان كه قبل از صدور رأی نهایی صورت پذیرفت، دولت آمریكا به عنوان غرامت مبلغ 55 میلیون دلار برای خانواده‎های قربانیان و نیز مبلغ 40 میلیون دلار برای غرامت ناشی از سقوط هواپیما به دولت جمهوری اسلامی ایران پرداخت. (18) پرداخت غرامت از سوی آمریكا را چنانچه در پرتو قواعد حقوق بین الملل ارزیابی كنیم ، منطقاً می توان نتیجه گرفت كه آمریكا نه تنها مسؤولیت خود را در قبال این فاجعه به عهده گرفته است ، بلكه به لوازم بعدی آن ( یعنی پرداخت غرامت وارده ) ‌نیز ملتزم شده است ، با این حال سؤالی كه اكنون فرا روی ماست این است كه آیا صرف پرداختن چنین غرامتی ، جبران كننده تمامی آثار زیانبار مادی و معنوی وارده به حیثیت حقوقی نظام جمهوری اسلامی ایران از یك سو و التیام بخش عواطف جریحه دار شده ملت ایران از سوی دیگر بود یا خیر ؟! سؤالی كه پاسخ آن بغایت دشوار است. كوتاه سخن آنكه؛ فاجعه ایرباس اگرچه مهمترین مورد نقض حقوق بین‎الملل هوایی و قواعد اساسی تضمین امنیت و سلامت هواپیمایی بین‎المللی كشوری به شمار می‎رود، اما فرمانده ناو وینسنس به خاطر این عمل از دولتمردان آمریكا نشان لیاقت گرفت و پرسروصداترین محافل سیاسی غرب به آرامی از كنار آن گذشتند. انگشت «ویت راجز» فرمانده وینسنس اگرچه ماشه را چكاند و نشان لیاقت گرفت ، اما خود او روانه تیمارستان شد (19) ، همانگونه كه خلبان هواپیمای آمریكایی كه بر سر هیروشیما بمب اتم فرو ریخته بود، روانه تیمارستان شد. این وقایع بیانگرآنند كه دولت آمریكا علی‎رغم همه ادعاهایی كه در حمایت و پاسداری از حقوق بشر داشته و دارد، در عمل راهی خلاف این ادعاها را طی می‌كند . پی‎نوشت‎ها: 1. The testimony f Rear Admiral William M. Fgarty Befre the Committee on Armed Services f of the United States Senate, 8 September 1988 (S. Hrg 100-1035) P.25. 2. Defense Department Report, P. E-53, Para.6. 3. Defense Department Report, P. E-9 4. See. P. E-10 f the Defense Department Report. ‏‏5. The Persian Gulf Conflict and Iran Air 655,United states Dept.f of States,Bureau f Public Affairs,CurrentPolicy Publicatin N.1093. 6. See,Hearings befre the Committee on Foreign Affairs, House of Representatives, n 19May,1987(75-507,1987),at p.41. 7. Defense Department Report, P. E-37; ICA Report, Appendix A, P. A-8. 8. See, For Example, PP. E-59 f the Defense Department Report. 9. International Herald Tribune, 4 July 1988. 10. See, Kayhan International, 21 November 1988. 11. روزنامه اطلاعات، چهارشنبه مورخ 12/4/81، ص 10 12. C-Min. Extraordinary (1988)/1; P.3. 13. INTERNATIONAL COURT OF JUSTICE; RULES F CURT OF COURT (1978) AS AMENDED N 5 DECEMBER 2000, Art. 38.2 14. شایان ذكر است كه به موجب ماده 37 اساسنامه دیوان بین‎المللی دادگستری، در صورت تحقق چند شرط، این دیوان خلف ذی‎صلاح دیوان دائمی دادگستری بین‎المللی (كه تا قبل از جنگ جهانی دوم به امر رسیدگی قضایی بین‎المللی مشغول بود) خواهد شد. 15. United States Diplomatic and Consular Staff in Tehran, Judgment, I.C.J Reports, P.28, Para.54. 16. Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua V. United States Of America); Jurisdiction and Admissibility , Judgment, I.C.J. Reports 1984, P.428, Para. 83. 17.این ماده در اجلاس فوق‎العاده مجمع ایكائو در دهم می 1984 به تصویب رسید. 18.تهران ، واحد مركزی خبر ، به نقل از خبر گزاری فرانسه ، 12/4//1381. 19. روزنامه اطلاعات ، چهارشنبه مورخ 12/4/81 ، ص 10 . نویسنده:عباس باقرپور اردكانی منبع: سایت فرهنگ پایداری


[ چهارشنبه 26 مهر 1391 ] [ 05:21 ب.ظ ] [ محمد بهرامی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

آخرین مطالب
لیست آخرین مطالب
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :

ساعت فلش

كد ساعت

Online User IS